بافت تاریخی شاهرود، واقع در استان سمنان، گواهی سترگ بر کاروانی چند هزارساله در قلب کویر مرکزی ایران است. این بافت کهن، که در تقاطع مهم جاده ابریشم قرار داشته، نه تنها یک مجموعه معماری، بلکه یک منظومه پیچیده از تمدن، فرهنگ و زیست‌بوم هوشمندانه در میان شرایط سخت کویری است. قدمت استقرار در منطقه شاهرود به پیش از اسلام بازمی‌گردد و کشف محوطه‌های باستانی مانند تپه سنگ چخماق با قدمت هفت هزار ساله، گویای دیرینگی تمدن در این ناحیه است.
شکل‌گیری اولیه بافت تاریخی شهر حول مجموعه‌هایی مانند مسجد جامع، بازار قدیم، محله قلعه، محله پیرمحمود، محله باغان و کاروانسراهای بین‌راهی صورت گرفت و به صورت ارگانیک و مطابق با شرایط طبیعی منطقه شکل گرفته است. این بافت شامل چندین محله اصلی – قاین؛ نعلبندان، چهارسوق، مصلی و بیدآباد بوده که هر کدام دارای مراکز اجتماعی، مذهبی و اقتصادی مستقل بوده‌اند.
هر محله دارای مسجد، حمام، آب‌انبار و بازارچه محلی بوده که نیازهای ساکنان را به صورت خودکفا تأمین می‌کرده است.
معماری بافت تاریخی شاهرود نمونه بارز تطابق با شرایط کویری است. بناها با دیوارهای ضخیم گلی، سقف‌های گنبدی و پنجره‌های کوچک طراحی شده‌اند تا در برابر گرمای طاقت‌فرسای تابستان و سرمای زمستان کویر مقاومت کنند. استفاده از مصالح بومی مانند خشت، آجر و گچ، نه تنها باعث کاهش هزینه‌های ساخت می‌شده، بلکه به تنظیم دمای داخلی بناها نیز کمک می‌کرده است.
یکی از شگفت‌انگیزترین جنبه‌های بافت تاریخی شاهرود، سیستم پیچیده آبرسانی آن است. شبکه قنات‌های باستانی که از کوهستان‌های اطراف سرچشمه می‌گرفتند، شریان حیاتی این شهر کویری بوده‌اند. قنات‌هایی مانند قنات باغان، قنات قلعه، قنات چشمه‌سرد از مهم‌ترین منابع آبی شهر بوده‌اند
بازار شاهرود در مركز شهر شاهرود قرار دارد و قدمت احداث آن به دوره قاجار مي رسد از مهمترین مراکز تجاری جاده ابریشم محسوب می‌شده است. در بدنه بازار بناهايي چون كاروانسرا، بارانداز، مسجد و گرمابه تعبيه شده است
مسجد جامع شاهرود با قدمتی که به دوره سلجوقی می‌رسد، از کهن‌ترین بناهای مذهبی منطقه محسوب می‌شود. این اثر به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. در مجاورت مسجد آب انبار قرار دارد.
خانه‌های سنتی شاهرود بازتابی از مهارت معماران بومی در سازگاری با اقلیم و حفظ آرامش درونی هستند. ساختار این خانه‌ها عمدتاً درون‌گرا است و فضای بیرونی کم‌تزیینی دارند، اما داخل آن‌ها با چوب‌کاری، نقاشی‌های سنتی، گچ‌بری و آجرکاری زیبایی آراسته شده است. از جمله خانه‌های تاریخی شهر که در سال‌های اخیر مرمت شده‌اند، خانه یحیوی، خانه‌های قدیمی محله باغان و عمارت‌های دوره قاجار هستند
شاهرود به دلیل موقعیت ارتباطی خود، دارای کاروانسراهای متعدد و با ارزشی است. کاروانسرای میاندشت، که در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده، از بزرگترین و مهمترین کاروانسراهای تاریخی ایران محسوب می‌شود. این بنا با مساحتی حدود دوازده هزار متر مربع، شامل سه کاروانسرای متصل به هم است که به دوران صفویه، قاجار و پهلوی اول تعلق دارند.
مدرسه علمیه بیدآباد از مدارس تاریخی و با ارزش شاهرود است که در دوره قاجار ساخته شده و تا دهه‌های اخیر نیز فعال بوده است.
بافت تاریخی شاهرود به عنوان یکی از ارزشمندترین میراث فرهنگی استان سمنان، نماد پایداری و خلاقیت انسان در همزیستی با طبیعت کویری است. این بافت نه تنها دارای ارزش‌های تاریخی و معماری، بلکه حامل دانش بومی و سنتی‌های ارزشمندی در زمینه معماری همساز با اقلیم، مدیریت منابع آب و سیستم‌های اقتصادی و اجتماعی پایدار است.
بافت تاریخی شاهرود روایتگر داستان زندگی و تمدن در قلب کویر ایران است و حفاظت از آن به معنای پاسداشت هویت تاریخی و فرهنگی نه تنها استان سمنان، که تمام ایران زمین است.

• درگاه اینترنتی شهرداری شاهرود https://shahrood.ir
• درگاه اینترنتی میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان سمنان http://mirassemnan.ir

شهر دزفول، یکی از کهن‌ترین شهرهای ایران در استان خوزستان، دارای بافت تاریخی منحصربه‌فردی با وسعتی حدود ۲۴۰ هکتار است که به‌عنوان یکی از زیباترین و کامل‌ترین بافت‌های آجرکاری کشور شناخته می‌شود. هسته اولیه دزفول به دوره ساسانی می‌رسد؛ زمانی که پل عظیم دزفول، معروف به «پل قدیم»، به دستور شاپور اول ساخته شد و شهری پیرامون آن شکل گرفت. این شهر طی دوره‌های اسلامی، صفوی، زند، قاجار و پهلوی به‌تدریج گسترش یافته و مجموعه‌ای از بناهای مسکونی، مذهبی، دفاعی و ارتباطی ارزشمند را در خود جای داده است.

بافت تاریخی دزفول در شمال رودخانه دز قرار دارد و از محله‌های قدیمی مشهور همچون لوریان، جاده‌سرداران، قلعه، کرناگر، درکه، کرناسیون، باغ‌علوفه، کاشفیه، شمس‌آباد، مخابرات قدیم و … تشکیل شده است. ویژگی مهم این بافت، استفاده گسترده و هنرمندانه از آجر در همه عناصر معماری، از نمای ساختمان‌ها تا طاق‌نما، اِزاره‌ها، بادگیرها و حتی سنگفرش گذرهاست. تنوع آجرها، طرح‌های هندسی و تزئینات برجسته آجرفرش، دزفول را به «شهر آجر» در ایران مشهور کرده است.

ساختار بافت تاریخی دزفول مبتنی بر کوچه‌های باریک، پیچ‌درپیچ و سایه‌دار است که برای اقلیم گرم و مرطوب جنوب طراحی شده‌اند. خانه‌های سنتی شامل حیاط مرکزی، اصطبل، زیرزمین (سرداب)، ایوان‌های بلند، اتاق‌های تابستان‌نشین و زمستان‌نشین، و بادگیرهای محلی هستند. مصالح غالب خشت، گل و آجر است و استفاده از چوب در تیرهای سقف نیز رایج بوده است. این خانه‌ها معمولاً دارای چند ورودی هستند که امکان عبور هوا و گردش طبیعی را فراهم می‌کرده‌اند.

از دیگر ویژگی‌های مهم بافت دزفول، وجود ساباط‌ها است؛ فضاهای سرپوشیده‌ای که از ترکیب عبورگاه‌ها و اتاق‌های فوقانی خانه‌ها ایجاد شده‌ و در تابستان‌ها سایه و خنکای قابل توجهی را فراهم می‌کنند. ساباط‌ها در گذرهای تاریخی دزفول بخشی از هویت معماری آن محسوب می‌شوند.

بافت تاریخی دزفول علاوه بر ساباط‌ها و خانه‌های آجری، شامل عناصر دیگری هم هست: مسجدها، حمام‌ها، آسیاب‌های آبی، برج‌های دیدبانی، کاروانسراها، بازارها، گذرهای سنتی و فضاهای محله‌ای. این بافت که به “شهر آجر” و “مادر معماری خوزستان” ملقب گشته از نظر یکپارچگی، زیبایی آجرکاری و استمرار زندگی سنتی در دل شهر، جایگاهی منحصربه‌فرد در میان شهرهای تاریخی ایران دارد.

مهمترین ویژگی بافت تاریخی دزفول، پاسخ هوشمندانه آن به آب و هوای گرم و خشک خوزستان است. این بافت به صورت یک شهر دو سطحی یا “شهر زیرزمینی” طراحی شده است. در سطح اول، شبکه‌ای از معابر باریک، پیچ در پیچ و سایه‌دار قرار دارد که با دیوارهای مرتفع آجری احاطه شده‌اند. این دیوارها نه تنها حریم خصوصی ساکنان را حفظ می‌کنند، بلکه همچون عایقی طبیعی، گرما را دفع و جریان هوا را در گذرگاه‌ها تنظیم می‌نمایند. سطح دوم، جهان شگفت‌انگیز زیرساخت‌ها و فضاهای زیرزمینی است. این فضاهای زیرزمینی که با مصالحی با ظرفیت حرارتی بالا ساخته شده‌اند، در طول تابستان‌های داغ، خنک‌ترین پناهگاه برای ساکنان بوده و در زمستان‌ها هوایی معتدل و گرم دارند. این سیستم پیچیده، یکی از پیشرفته‌ترین نمونه‌های بهره‌گیری از انرژی زمین‌گرمایی در معماری سنتی جهان به شمار می‌رود.

در دزفول بیش از ۱۰۰ اثر تاریخی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. از بناهای شاخص ثبت ملی این شهر می توان به پل تاریخی دزفول با بیش از ۱۷ قرن قدمت، که نماد استقامت شهر است. اشاره کرد. از دیگر آثار مسجد جامع دزفول از کهن‌ترین مساجد ایران که هسته اولیه آن به قرون اولیه اسلامی بازمی‌گردد، بازار تاریخی دزفول  با راسته‌های تخصصی، سراها و چهارسوقش، آسیاب‌های آبی دزفول  که در بستر و کرانه‌های رودخانه دز ساخته شده‌اند و قدمت برخی از آن‌ها به دوران ساسانی می‌رسد  و حمام کرناسیان  با تزیینات آهک‌بری و معماری ویژه می توان نام برد.

بافت تاریخی دزفول تنها یک مجموعه از بناهای قدیمی نیست؛ بلکه یک اکوسیستم زنده از فرهنگ، هنر و دانش بومی است که نشان می‌دهد چگونه انسان می‌تواند در هماهنگی کامل با طبیعت، تمدنی پایدار و شکوفا بیافریند. این بافت، داستان مقاومت، هوش و خلاقیت مردمانی را روایت می‌کند که با خشت و آجر، تمدنی جاودان را بنا نهادند. حفاظت از این میراث، نه تنها یک وظیفه ملی، بلکه رسالتی فرهنگی برای انتقال این سرمایه عظیم به نسل‌های آینده است.

• درگاه اینترنتی شهرداری دزفول https://www.dezful.ir
• درگاه اینترنتی میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان خوزستان  https://miraskhz.ir

شهر بم، واقع در استان کرمان ، به‌عنوان یکی از شاخص‌ترین و گسترده‌ترین بافت‌های تاریخی خشتی جهان شناخته می‌شود. هسته اصلی این شهر تاریخی، ارگ بم است که با وسعتی حدود ۱۸۰ هزار متر مربع، بزرگترین بنای خشتی جهان محسوب می‌گردد. کل بافت تاریخی بم، شامل ارگ و شهر قدیم، الگویی بی‌نظیر از شهرسازی اقلیم گرم و خشک ایران را به نمایش می‌گذارد که حیات خود را مدیون قنات و نخلستان‌های سرسبز اطراف بوده است. این مجموعه، نمادی از نبوغ و مقاومت تمدن ایرانی در سخت‌ترین شرایط محیطی (کویر) محسوب می‌شود. بم به‌عنوان یک سند زنده، روش‌های سنتی مدیریت آب، کشاورزی در محیط خشک و ساخت‌وساز پایدار را به جهانیان معرفی می‌کند. همچنین، این شهر یکی از مقاصد مهم گردشگری فرهنگی-تاریخی ایران است که توجه جهان را به خود جلب کرده است. نام شهر بم با عنوان “بم و منظر فرهنگی آن” در میراث جهانی یونسکو دیده می‌شود و اولین شهر ثبت شده‌ ایران در فهرست جهانی “منظر فرهنگی” یونسکو می‌باشد. همچنین ارگ قدیم بم و دو قنات اکبرآباد و قاسم‌آباد در بخش بروات از توابع شهرستان بم نیز توسط یونسکو به ثبت رسیده‌اند. این مجموعه پس از زلزله ویرانگر سال ۱۳۸۳، با اقدامات بین‌المللی مرمتی، بار دیگر احیا شده است.
یکی از ویژگی‌های مهم بافت تاریخی بم وجود نظام کهن قنات‌ها و باغ‌های نخل است. قنات‌های متعدد، از جمله قنات پهناور و تاریخی «قنات گوهرریز»، نقشی اساسی در شکل‌گیری باغ‌ها و مزارع پیرامون شهر داشته‌اند. باغ‌های نخل با دیوارهای خشتی بلند از بخش‌های شاخص این بافت محسوب می‌شوند و از گذشته تا امروز بخشی از هویت شهر بم را تشکیل می‌دهند.
در کنار ارگ، بناهای متعددی در بافت تاریخی و محدوده شهری بم قرار دارند که در فهرست آثار ملی ثبت شده‌اند. این آثار نمایانگر زندگی مذهبی، شهری، اجتماعی و اقتصادی مردم طی قرن‌ها هستند.
مسجد جامع بم یکی از مهم‌ترین بناهای مذهبی این شهر است. این مسجد دارای شبستان‌های ستون‌دار، محراب مزین به گچ‌بری و حیاط مرکزی است. معماری آن ترکیبی از سبک دوره‌های سلجوقی، صفوی و قاجار است که در بازسازی‌های مختلف صورت گرفته‌اند. مسجد جامع در بافت قدیمی شهر و در نزدیکی بازار قرار داشته و نقش مرکزی در زندگی مذهبی مردم ایفا می‌کرده است.
بازار سنتی بم با ساختار خطی و حجره‌های خشتی در امتداد مسیر اصلی بافت شکل گرفته است. این بازار به چند راسته اصلی تقسیم می‌شد که هرکدام به اصناف مختلف تعلق داشت. معماری بازار شامل سقف‌های گنبدی و هشتی‌ها بوده و فضاهای مهمی همچون کاروانسراها و تیمچه‌ها در اطراف آن قرار داشته‌اند. بازار قدیم بم در فهرست آثار ملی ثبت شده و یکی از عناصر مهم زندگی شهری سنتی بم است.
خانه سیستانی یکی از معروف‌ترین خانه‌های خشتی بافت تاریخی بم است که در داخل ارگ قرار دارد. این خانه از نمونه‌های برجسته معماری مسکونی دوره قاجار است و شامل فضاهایی مانند حیاط مرکزی، اتاق‌های سه‌دری و پنج‌دری، مطبخ، انبار و پشت‌بام‌های مناسب برای تابستان است. این خانه نمونه‌ای کامل از زندگی سنتی در یک بافت خشتی محسوب می‌شود.
بافت تاریخی شهر بم، به‌عنوان یکی از گنجینه‌های مهم معماری خشتی ایران، دارای ارزش‌های بی‌نظیری در حوزه‌های معماری، شهرسازی، فرهنگی و تاریخی است. وجود ارگ بم به‌عنوان بزرگ‌ترین سازه خشتی جهان، باغ‌شهرهای سنتی، قنات‌های تاریخی و بناهای متعدد ثبت‌ملی باعث شده این شهر به یکی از شناخته‌شده‌ترین مقاصد فرهنگی و گردشگری ایران تبدیل شود. ارگ، بازار، مساجد، قلعه‌ها و خانه‌های قدیمی همگی بخش‌هایی از تاریخ زنده این شهر هستند که طی قرن‌ها شکل گرفته‌اند و هویت منحصربه‌فردی را به بم بخشیده‌اند.

• درگاه اینترنتی شهرداری بم http://bam.ir
• درگاه اینترنتی میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان کرمان https://miras.kr.ir

بافت تاریخی خرم‌آباد و آثار برجای‌مانده از گذشته‌های دور، تصویری روشن از تداوم تمدن در قلب زاگرس ارائه می‌دهد. این شهر کهن با قرارگیری در میان کوه‌ها، رودها و دره‌های طبیعی، بستری مناسب برای شکل‌گیری تمدن‌های گوناگون از دوران پیش‌تاریخ تا دوره‌های اسلامی بوده است. پیوستگی سکونت انسانی در این منطقه باعث شده مجموعه‌ای از آثار شاخص، برجسته و ارزشمند در بافت تاریخی خرم‌آباد شکل گیرد؛ آثاری که هر یک بخشی از هویت فرهنگی لرستان و تاریخ معماری ایران را نشان می‌دهند.
تاکنون بیش از ۱۱۰ اثر در شهرستان خرم‌آباد در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است که نشان‌دهنده غنای تاریخی و فرهنگی این منطقه است. در نگاه نخست، مهم‌ترین اثر تاریخی خرم‌آباد و نماد اصلی این شهر، قلعه فلک‌الافلاک است. این قلعه که بر فراز صخره‌ای طبیعی در مرکز بافت تاریخی شهر قرار گرفته، یکی از برجسته‌ترین بناهای نظامی ایران به شمار می‌رود. معماری آن، که از دوره ساسانی شکل گرفته و در دوره‌های مختلف ترمیم و تکمیل شده، نمونه‌ای کم‌نظیر از تلفیق دانش مهندسی، معماری و کارکردهای حفاظتی است. پل شاپوری یا پل طاق پلکانی خرم‌آباد یکی از نمونه‌های برجسته معماری آب‌ساز ایرانی در دوره ساسانی است. پل صفوی نیز از دیگر آثار ارزشمند واقع در بستر رودخانه است که ساخت آن به دوره صفوی نسبت داده می‌شود. این پل با طاق‌های جناغی متوالی، سنگ‌های تراش‌خورده و معماری هماهنگ با محیط پیرامونی، بخش مهمی از چهره تاریخی شهر را تشکیل می‌دهد. این پل، علاوه بر کارکرد ارتباطی، به‌عنوان یکی از عناصر منظر فرهنگی شهر شناخته می‌شود و در کنار طبیعت زاگرس تصویری ماندگار پدید آورده است.
از دیگر آثار تاریخی موجود در بافت شهر می‌توان به گرداب سنگی اشاره کرد. این سازه از دوره ساسانی باقی مانده و نمونه‌ای ممتاز از معماری آبی و مهندسی هیدرولیک ایران کهن است. این گرداب که به‌صورت دایره‌ای کامل و از سنگ یکپارچه ساخته شده، برای تنظیم و ذخیره آب مورد استفاده قرار می‌گرفته و نقش مهمی در مدیریت منابع آبی شهر داشته است. حفظ این سازه تاکنون، نشان‌دهنده دانش بالای مهندسان ایرانی در دوران باستان است.
در بخش دیگری از شهر، سنگ‌نوشته‌های تاریخی همچون سنگ‌نوشته «بان‌گه‌دی» وجود دارد که اطلاعات ارزشمندی درباره زبان، فرهنگ و ساختار اجتماعی دوران باستان ارائه می‌دهد. این کتیبه‌ها علاوه بر ارزش تاریخی، از نظر زبان‌شناسی و باستان‌شناسی نیز اهمیت ویژه دارند و جایگاه خرم‌آباد را در میان شهرهای دارای سابقه کتبی تاریخی تثبیت می‌کنند.
مقبره‌های تاریخی و آرامگاه‌های برجسته نیز بخشی از بافت فرهنگی خرم‌آباد را تشکیل می‌دهند؛ از جمله آرامگاه شجاع‌الدین خورشید، یکی از حاکمان محلی لرستان در دوره اتابکان. معماری آرامگاهی این دوره با استفاده از طاق‌های جناقی، تزئینات ساده و مصالح بومی، نمونه‌ای از هنر مذهبی و آیینی مردمان منطقه است.
حمام‌های تاریخی موجود در شهر، چون حمام گپ، با گنبدهای بزرگ و نورگیرهای زیبا، یکی از شاخص‌ترین حمام‌های تاریخی غرب کشور محسوب می‌شود و نشان‌دهنده هنر معماری ایرانی در استفاده از نور، گرما و رطوبت است.
بافت تاریخی خرم‌آباد تنها از چند بنای منفرد تشکیل نشده، بلکه شبکه‌ای گسترده از عناصر طبیعی، معماری، فرهنگی و تاریخی است که در کنار هم هویت یک شهر کهن را شکل می‌دهند. این بافت ، گنجینه ای چندلایه است که لایه های مختلف تاریخ، از ساسانیان تا دوران معاصر، شامل مجموعه ای یکپارچه از بناهای شاخص، ساختار شهری ارگانیک، فضاهای زندگی جمعی و خاطرات را در خود جای داده است. فلک الافلاک، مناره، کتیبه و خانه های قدیمی، هر یک صفحه ای از کتاب قطور تاریخ این دیار هستند. این میراث، نه تنها هویت شهر خرم آباد را می سازد، بلکه بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی ایران زمین به شمار میرود که بیانگر تداوم حیات و شکوه تمدنی در دل کوهستان های سربه فلک کشیده زاگرس است.

• درگاه اینترنتی شهرداری خرم آباد http://khorramabad.ir
• درگاه اینترنتی میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان لرستان https://lorestantourisminfo.ir

بافت تاریخی ارومیه یکی از کهن‌ترین و مهم‌ترین بافت‌های شهری در شمال‌غرب ایران است که ریشه‌های آن به دوره‌های پیش از اسلام و حتی هزاره‌های اولیه تمدن در منطقه آذربایجان می‌رسد. مرکز این بافت را بازار قدیمی ارومیه تشکیل می‌دهد که قلب تپنده اقتصادی و اجتماعی شهر در دوره‌های مختلف بوده است. پیرامون این بازار، محله‌ها و بناهای مهمی مانند مسجد جامع، حمام‌ها، کلیساهای تاریخی و خانه‌های شاخص شکل گرفته‌اند. ارومیه از جهات فرهنگی بی‌نظیر است، زیرا در کنار بافت اسلامی، تعداد قابل توجهی از بناهای مسیحی نیز در دل شهر وجود دارد و همین موضوع ترکیب جذابی از هویت فرهنگی را به نمایش می‌گذارد. حضور اقوام کرد، ترک، آشوری، ارمنی و مسلمانان در طول تاریخ، نقش بزرگی در شکل‌گیری این بافت چندلایه داشته است.
یکی از مهم‌ترین عناصر بافت تاریخی ارومیه، بازار قدیمی ارومیه است که در مرکز شهر قرار دارد و سابقه آن به دوره صفویه و قاجار بازمی‌گردد. این بازار که از راسته‌های متعدد تشکیل شده، مرکز اصلی فعالیت‌های تجاری و مبادلاتی شهر در گذشته بوده است. راسته‌هایی مانند بازار سراج‌ها، بازار کفش‌دوزها، بازار سرای ملک، بازار نجارها و بازار مسگرها نمونه‌هایی از تنوع اقتصادی و سازمان اجتماعی بازار هستند. معماری بازار با طاق‌ها، گنبدها، نورگیرها و پوشش آجری، بازتابی از معماری ایرانی-اسلامی در منطقه آذربایجان به‌شمار می‌آید. سراها و تیمچه‌های داخل بازار نیز محلی برای استقرار کاروان‌ها، انبار کالا و دادوستد عمده بوده‌اند. یکی از شاخص‌ترین بناهای مرتبط با بازار، سرای خان است که به‌عنوان یکی از کاروانسراهای شهری نقشی مهم در تجارت منطقه ایفا می‌کرد.
از دیگر اجزای مهم بافت تاریخی، مساجد و بناهای مذهبی هستند که برخی از آن‌ها قدمتی چندصدساله دارند. ارومیه دارای مساجد قدیمی فراوانی است. مسجد جامع ارومیه که گمان بر این است که بر روی ویرانه‌های یک آتشکده در سده هفتم هجری قمری ساخته شده است. گچ‌بری‌های محراب مسجد از زیباترین آثار هنر معماری دوران مغول‌ها است. مسجد سردار، مسجد مناره و مسجد سیدالشهدا از دیگر مساجد تاریخی ارومیه هستند. در کنار این‌ها، حضور کلیساهای تاریخی مانند کلیسای ننه‌مریم – یکی از کهن‌ترین کلیساهای جهان – نشان‌دهنده تنوع دینی و فرهنگی ارومیه است. این کلیسا با معماری سنگی ساده و فضای عرفانی خود، بخشی از هویت چندقومیتی شهر را منعکس می‌کند.
خانه‌های تاریخی ارومیه نیز نقش مهمی در معرفی سبک زندگی و معماری سنتی مردم منطقه دارند. خانه‌هایی مانند خانه منصوری، خانه اتحادیه و خانه انصاری با حیاط‌هایی وسیع، ایوان‌های ستون‌دار، پنجره‌های ارسی و تزیینات چوبی و گچ‌بری‌شده، نمونه‌هایی از معماری دوره قاجار در ارومیه‌اند.
بنای سه گنبد آرامگاهی تاریخی است و با پلان استوانه‌ای و گنبد مخروطی شکل، نمونه‌ای درخشان از معماری سلجوقی است. تزئینات آجرکاری و کتیبه‌های کوفی آن از نظر هنری بسیار ارزشمند هستند
بافت تاریخی شهر ارومیه، موزه‌ای زنده از هنر و معماری است. این شهر با دارا بودن مسجدی کهن از نخستین آثار ثبت ملی ایران، کلیسایی باستانی از کهن‌ترین کلیساهای جهان، بنایی سلجوقی با معماری نفيس، بازاری پررونق و خانه‌های اشرافی با تزئینات زیبا، داستان همزیستی فرهنگی و تمدن در منطقه‌ای استراتژیک از ایران را روایت می‌کند. معماری این شهر که آمیزه‌ای از تنوع فرهنگی مختلف و هم‌سازی با اقلیم منطقه است، نمونه‌ای درخشان از خلاقیت معماران ایرانی به شمار می‌رود. ارومیه نه تنها یک شهر تاریخی، بلکه گواهی استوار بر تداوم حیات فرهنگی و همزیستی مسالمت‌آمیز در ایران زمین است.

• درگاه اینترنتی شهرداری ارومیه https://urmia.ir
• درگاه اینترنتی میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان آذربایجان غربی https://azw.mcth.ir