سقز

بافت تاریخی سقز، واقع در استان کردستان، نگینی ارزشمند از تاریخ و فرهنگ کهن این دیار است که بر فراز تپه‌ای طبیعی در مرکز شهر امروزی سقز قرار گرفته است. این بافت که به “قلعه سقز” معروف است، با وسعتی حدود ۱۵ هکتار، گواهی زنده بر تمدن چند هزارساله این منطقه محسوب می‌شود و روایتگر حکمرانی سلسله‌های مختلف از مادها تا قاجاریه است.

قدمت استقرار در محدوده بافت تاریخی سقز به دوران مادها بازمی‌گردد. این منطقه به دلیل موقعیت سوق‌الجیشی خود، همواره در طول تاریخ مورد توجه حکومت‌های مختلف بوده است. بر اساس کتیبه‌های آشوری، شهری به نام “سیکوز” در این منطقه وجود داشته که به احتمال زیاد همان سقز امروزی است. در دوران اسلامی، این شهر به عنوان یکی از پایگاه‌های مهم حکومتی در منطقه کردستان شناخته می‌شد.

بافت تاریخی سقز از چندین بخش اصلی تشکیل شده است:

قلعه سقز که بر بلندترین نقطه تپه قرار گرفته، هسته اصلی این بافت محسوب-شده و در طول تاریخ بارها تخریب و بازسازی شده است. آخرین بنای قلعه مربوط به دوره قاجار است که توسط “امان‌الله خان اردلان” والی کردستان ساخته شد. مصالح به کار رفته در قلعه عمدتاً سنگ لاشه، آجر و ملات گچ است.

خانه‌های تاریخی سقز دارای ویژگی‌های منحصر به فردی مانند استفاده از سنگ به عنوان مصالح اصلی، حیاط مرکزی با ابعاد مختلف، ایوان‌های ستون‌دار، طاق‌های جناغی، پنجره‌های کوچک با کارکرد دفاعی و سقف‌های مسطح با تیرچوبی هستند.

معابر در بافت تاریخی سقز به صورت ارگانیک و متناسب با شیب تپه شکل گرفته‌اند. کوچه‌های باریک و پیچ در پیچ که با سنگ فرش شده‌اند، از ویژگی‌های شاخص این بافت است. این معابر نه تنها کارکرد دسترسی داشته، بلکه به عنوان سیستم دفاعی نیز عمل می‌کرده‌اند.

مسجد جامع سقز که در قلب بافت تاریخی قرار دارد، از مهم‌ترین بناهای مذهبی و تاریخی شهر به‌شمار می‌رود. این بنا که پایه‌های آن به دوره صفوی نسبت داده می‌شود، در دوره‌های زند، قاجار و معاصر مرمت و بازسازی شده است. از بناهای شاخص و آثار تاریخی سقز می توان به مسجد دارالاحسان که در دوره قاجار ساخته شده، حمام تاریخی سقز، آب‌انبارهای تاریخی اشاره نمود. وجود بازار، مسجد جامع و میدان مرکزی به‌عنوان عناصر اصلی سازمان شهری در این بافت هستند. بازار سقز از دیگر اماکن تاریخی این شهر است که با توجه به بناهای باقیمانده از کاروانسراها و راسته بازارها مانند کاروانسرای تاجوانچی و راسته بازار یهودیان، به زمان زندیه بر می گردد که در دوران صفویه و قاجار نیز رونق داشته و مرمت شده است و در حال حاضر احیای مراکز تاریخی بازار همچون حمام حاج صالح، مسجد دومناره و کاروانسراها و احداث موزه تاریخی در دست مطالعه و انجام می باشد

کاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه تاریخی سقز نشان‌دهنده وجود لایه‌های مختلف تمدنی از دوران مادها تا دوره اسلامی است.

بافت تاریخی سقز به عنوان یکی از ارزشمندترین میراث فرهنگی استان کردستان، نیازمند توجه و حفاظت ویژه است. این بافت نه تنها دارای ارزش تاریخی و معماری است، بلکه به عنوان نماد هویت فرهنگی مردم منطقه کردستان محسوب می‌شود.

بافت تاریخی سقز روایتگر تاریخ پر فراز و نشیب این دیار است و حفاظت از آن به معنای پاسداشت هویت تاریخی و فرهنگی نه تنها کردستان، که تمام ایران زمین است. فرهنگی که هنوز در زبان، موسیقی، معماری، آیین‌ها و حتی نحوه سکونت مردم این سرزمین جریان دارد.