بافت تاریخی بسطام، واقع در شمال‌شرقی استان سمنان و در دامنه‌های جنوبی البرز، یکی از غنی‌ترین و اصیل‌ترین بافت‌های تاریخی ایران است که هویت آن با نام عارف بزرگ شیخ ابو یزید بسطامی گره خورده است. این شهر کوچک اما بسیار مهم، از سده‌های نخستین اسلامی تا دوره قاجار مرکز علم، عرفان، سیاست و فرهنگ بوده و مجموعه‌ای از ارزشمندترین بناهای معماری ایران را در خود جای داده است. آنچه امروز به عنوان بافت تاریخی بسطام شناخته می‌شود، شامل مجموعه‌ای از بناهای مذهبی، آرامگاهی، آموزشی و خدماتی است که در کنار محله‌های سنتی و کوچه‌های پرپیچ‌وخم، سیمای اصیل و روحانی شهر کهن را حفظ کرده است.
بافت تاریخی شهر ، ساختاری ارگانیک دارد؛ به این معنا که رشد و توسعه آن طی زمان و با توجه به نیازهای اجتماعی، مذهبی و اقتصادی مردم صورت گرفته و نه بر اساس نقشه‌ریزی مدرن. به همین دلیل خطوط شکسته، گذرهای خمیده و اتصال طبیعی خانه‌ها و بناها به هویت معماری آن شکل داده‌اند. مصالح غالب در این بافت، خشت، گل، چوب و آجر است که با اقلیم سرد و نیمه‌خشک منطقه سازگاری کامل دارد.
بافت تاریخی بسطام مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته از کوچه‌های باریک، دیوارهای گِلی و آجری، خانه‌های سنتی، میدان‌ها، گذرها و فضاهای مذهبی است که حول محور اصلی شهر یعنی مجموعه تاریخی بایزید بسطامی شکل گرفته‌ است. این مجموعه از مسجد، مدرسه، آرامگاه، برج، مناره و بناهای وابسته تشکیل شده و مانند یک موزه معماری، روند تحول سبک‌های معماری اسلامی ایران را از اوایل قرون اسلامی تا دوره قاجار به نمایش می‌گذارد. در مرکز این مجموعه، آرامگاه بایزید بسطامی قرار دارد؛ شخصیتی که نامش با عرفان ایرانی-اسلامی پیوند خورده است. این آرامگاه با معماری ساده اما معنوی، فضای روحانی ویژه‌ای ایجاد می‌کند. اطراف آرامگاه در دوره‌های سلجوقی، ایلخانی، تیموری و صفوی توسعه یافته و بناهای مختلفی در کنار آن ساخته شده است. یکی از مهم‌ترین این بناها، گنبد غازان‌خان است و نمونه‌ای شاخص از معماری آذری به شمار می‌آید. تزئینات آجرکاری دقیق، تناسبات هندسی و ساختار گنبدی آن از ویژگی‌های برجسته این بناست.
مسجد جامع بسطام که بخشی از آن متعلق به دوران سلجوقی است. این مسجد با شبستان ستون‌دار، محراب ساده و سردر آجری زیبای خود، یکی از نمونه‌های ارزشمند معماری مذهبی سده‌های میانی ایران است. همچنین مناره‌ای تاریخی در مجموعه دیده می‌شود که به دوران ایلخانی نسبت داده می‌شود و با آجرکاری و کتیبه‌های زیبا، چشم‌اندازی ویژه به مجموعه بخشیده است.
ایوان الجایتو یکی از شاخص‌ترین بناهای تاریخی بسطام و از یادگارهای عصر ایلخانی است. این ایوان بزرگ و مرتفع احتمالاً به دستور سلطان محمد خدابنده (اولجایتو) ساخته شده است. ایوان دارای نما و طاق‌نمای بلند با تزئینات آجرکاری است که شکوه معماری ایلخانی را به نمایش می‌گذارد. وجود کتیبه‌هایی به خط کوفی و نسخ نیز بر ارزش تاریخی آن می‌افزاید. این ایوان در امتداد مسجد جامع قرار گرفته و بخشی از مجموعه بزرگ بایزید به شمار می‌رود.
برج کاشانه از مهم‌ترین برج‌های تاریخی ایران است. این برج آجری بلند که مقطع بدنه آن از شانزده ضلع تشکیل شده، با طاق‌نماها و آجرچینی‌های ظریف تزیین شده است. فرم ساختمان شباهت‌هایی به برج‌های آرامگاهی دارد ولی درباره کاربری اصلی آن اختلاف‌نظر وجود دارد. برخی آن را آتشکده‌ای باستانی دانسته‌اند و برخی دیگر بر این باورند که برج دیده‌بانی یا بنایی مذهبی بوده است.
از دیگر بناهای مهم مجموعه، ایوان و مدرسه شاهرخیه است. این مدرسه، که در دوره تیموری و به‌دستور شاهرخ تیموری ساخته شده است، از نمونه‌های جالب توجه مدارس علمیه دوره تیموری در ایران است. مدرسه دارای دو ایوان، حجره‌های متعدد برای طلاب و حیاطی مرکزی است که الگوی مرسوم معماری مدارس اسلامی را دنبال می‌کند. تزئینات گچ‌بری، کاشی‌کاری‌های ساده و خطوط ثلث در کتیبه‌ها از ویژگی‌های این مدرسه به شمار می‌آید. وجود حجره‌ها، حیاط مرکزی و ایوان‌های بلند در معماری مدرسه، نمونه‌ای از مدارس سنتی ایرانی را نشان می‌دهد.
یکی از ویژگی‌های شاخص بافت تاریخی بسطام، تداوم حیات شهری در طول بیش از هزار سال است. برخلاف بسیاری از بافت‌های تاریخی که خالی از سکنه شده‌اند، بخش‌هایی از بافت سنتی بسطام هنوز محل زندگی مردم است و این موضوع سبب شده تا حیات اجتماعی در کنار میراث معماری حفظ شود. بازارچه‌های کوچک محلی، کارگاه‌های سنتی و فعالیت‌های روزمره ساکنان، روح زندگی را در این بافت جریان می‌دهد.
بافت تاریخی بسطام یکی از غنی‌ترین و اصیل‌ترین بافت‌های تاریخی ایران است که در آن، روح عرفان، تاریخ معماری اسلامی و فرهنگ بومی در کنار هم قرار گرفته‌اند. این بافت نه فقط مجموعه‌ای از بناهای تاریخی، بلکه آینه‌ای از اندیشه‌ها، باورها، سبک زندگی و هنر مردم این سرزمین در طول قرون مختلف است. حفظ و احیای این بافت به معنای پاسداری از بخشی مهم از میراث معنوی و فرهنگی ایران است؛ میراثی که همچنان در کوچه‌های قدیمی، گنبدهای بلند و فضای ملکوتی مجموعه بایزید بسطامی جاری است.

• درگاه اینترنتی شهرداری بسطام https://technewsholding.com
• درگاه اینترنتی میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان سمنان http://mirassemnan.ir