زنجان

بافت تاریخی زنجان یکی از مهم‌ترین و ارزشمندترین میراث‌های شهری در شمال‌غرب ایران است که در گذر سده‌ها، هویت فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی مردمان این دیار را شکل داده است. زنجان به دلیل قرار گرفتن در مسیرهای ارتباطی مهم، مانند راه ابریشم و مسیرهای کاروانی شرق به غرب، همواره محل رفت‌وآمد، تبادل کالا و برخورد فرهنگ‌های گوناگون بوده است. این حضور تاریخی در ساختار شهری نمود یافته و امروز در قالب محله‌ها، بازارها، بناهای مذهبی، خانه‌های سنتی و گذرهای باریک و پرپیچ‌وخم قابل مشاهده است.

گنبد سلطانیه یکی از آثار عظیم و شکوهمند دورهٔ امپراتوری ایلخانیان است که پس از کلیسای سانتاماریا در فلورانس ایتالیا و مسجد ایا صوفیه استانبول سومین بنای بزرگ تاریخی و آجری در جهان است و در فهرست میراث جهانی نیز ثبت شده است.

یکی از شاخص‌ترین عناصر بافت تاریخی زنجان، بازار زنجان است؛این بازار تاریخی ، طولانی‌ترین بازار سرپوشیده ایران و یکی از مهم‌ترین و زیباترین مجموعه‌های تجاری استان زنجان محسوب می‌شود. بازار زنجان هم از لحاظ تجاری و از نظر معماری و تاریخی دارای اهمیت ویژه‌ای است. مجموعه بازار تاریخی زنجان به دو بخش شرقی و غربی با عناوین بازار بالا و بازار پایین یاد می‌شود. بازار تاریخی بالا شامل بازار قیصریه، بازار بزازها، بازار حجت‌الاسلام، بازار امامزاده و عبدالعلی بیگ است. بازار تاریخی پایین شامل ۹ راسته زرگرها، بزازها، کفاش‌ها، سراج‌ها، کلاهدوزها، صندوق سازها، رنگرزها، میوه‌فروش‌ها و جگرپزها تقسیم شده است. در کنار بازار، مسجدها و تکایا از عناصر مهم بافت تاریخی زنجان‌اند. مسجد جامع زنجان، متعلق به دوره قاجار، یکی از شاخص‌ترین بناهای مذهبی شهر است از سوی دیگر، تکیه‌های متعدد در بافت تاریخی، همچون تکیه میرعلی‌اکبر و تکیه سید ابراهیم، بازتاب‌دهنده سنت‌های آیینی مردم زنجان‌اند؛ سنت‌هایی که اوج آن‌ها را می‌توان در مراسم باشکوه عزاداری ماه محرم و به‌ویژه «چهل‌پایه» مشاهده کرد.

مسجد خانم از دیگر جاذبه های گردشگری زنجان و متعلق به دوره قاجار است، معماری ویژه‌ای دارد که با اکثر مساجد ساخته شده در ایران متفاوت است. مسجد خانم گنبد ندارد؛ اما دو مناره بسیار قطور و کوتاه با تزیینات زیبای کاشی و آجر دارد که ضمن حفظ هویت معماری قاجاری، آن را به مسجدی منحصربه‌فرد تبدیل کرده‌اند.

خانه‌های تاریخی زنجان نیز بخشی مهم از بافت سنتی این شهر را تشکیل می‌دهند. خانه‌هایی مانند خانه توفیقی، خانه امینه‌دژ و خانه ذوالفقاری نمونه‌هایی ارزشمند از معماری مسکونی اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی‌اند. بسیاری از این خانه‌ها به موزه، مرکز فرهنگی یا اقامتگاه بوم‌گردی تبدیل شده‌اند و در تقویت گردشگری فرهنگی زنجان نقش ایفا می‌کنند.

عمارت ذوالفقاری (موزه باستان‌شناسی) یکی از بناهای به‌ جای مانده از دوران قاجار است که زمانی ساختمان اداری و مسکونی حکمران زنجان به شمار می‌رفت. در این عمارت «مومیایی‌های نمکی» — افرادی از دوره هخامنشی و ساسانی که در معدن نمک چهرآباد زنجان جان باخته و به‌صورت طبیعی مومیایی شده‌اند —نگهداری می‌شوند.

بافت تاریخی زنجان مجموعه‌ای از ساختمان‌ها و گذرهای قدیمی است، که حامل حافظه جمعی و هویت فرهنگی مردم این منطقه است. معماری این شهر که آمیزه‌ای از عملکردگرایی، زیبایی‌شناسی و هم‌سازی با اقلیم سرد کوهستانی است، نمونه‌ای درخشان از خلاقیت معماران ایرانی به شمار می‌رود. زنجان نه تنها یک شهر تاریخی، بلکه گواهی استوار بر تداوم حیات فرهنگی و اقتصادی در گذرگاه‌های تمدنی ایران زمین است.