بافت تاریخی ارومیه یکی از کهن‌ترین و مهم‌ترین بافت‌های شهری در شمال‌غرب ایران است که ریشه‌های آن به دوره‌های پیش از اسلام و حتی هزاره‌های اولیه تمدن در منطقه آذربایجان می‌رسد. مرکز این بافت را بازار قدیمی ارومیه تشکیل می‌دهد که قلب تپنده اقتصادی و اجتماعی شهر در دوره‌های مختلف بوده است. پیرامون این بازار، محله‌ها و بناهای مهمی مانند مسجد جامع، حمام‌ها، کلیساهای تاریخی و خانه‌های شاخص شکل گرفته‌اند. ارومیه از جهات فرهنگی بی‌نظیر است، زیرا در کنار بافت اسلامی، تعداد قابل توجهی از بناهای مسیحی نیز در دل شهر وجود دارد و همین موضوع ترکیب جذابی از هویت فرهنگی را به نمایش می‌گذارد. حضور اقوام کرد، ترک، آشوری، ارمنی و مسلمانان در طول تاریخ، نقش بزرگی در شکل‌گیری این بافت چندلایه داشته است.
یکی از مهم‌ترین عناصر بافت تاریخی ارومیه، بازار قدیمی ارومیه است که در مرکز شهر قرار دارد و سابقه آن به دوره صفویه و قاجار بازمی‌گردد. این بازار که از راسته‌های متعدد تشکیل شده، مرکز اصلی فعالیت‌های تجاری و مبادلاتی شهر در گذشته بوده است. راسته‌هایی مانند بازار سراج‌ها، بازار کفش‌دوزها، بازار سرای ملک، بازار نجارها و بازار مسگرها نمونه‌هایی از تنوع اقتصادی و سازمان اجتماعی بازار هستند. معماری بازار با طاق‌ها، گنبدها، نورگیرها و پوشش آجری، بازتابی از معماری ایرانی-اسلامی در منطقه آذربایجان به‌شمار می‌آید. سراها و تیمچه‌های داخل بازار نیز محلی برای استقرار کاروان‌ها، انبار کالا و دادوستد عمده بوده‌اند. یکی از شاخص‌ترین بناهای مرتبط با بازار، سرای خان است که به‌عنوان یکی از کاروانسراهای شهری نقشی مهم در تجارت منطقه ایفا می‌کرد.
از دیگر اجزای مهم بافت تاریخی، مساجد و بناهای مذهبی هستند که برخی از آن‌ها قدمتی چندصدساله دارند. ارومیه دارای مساجد قدیمی فراوانی است. مسجد جامع ارومیه که گمان بر این است که بر روی ویرانه‌های یک آتشکده در سده هفتم هجری قمری ساخته شده است. گچ‌بری‌های محراب مسجد از زیباترین آثار هنر معماری دوران مغول‌ها است. مسجد سردار، مسجد مناره و مسجد سیدالشهدا از دیگر مساجد تاریخی ارومیه هستند. در کنار این‌ها، حضور کلیساهای تاریخی مانند کلیسای ننه‌مریم – یکی از کهن‌ترین کلیساهای جهان – نشان‌دهنده تنوع دینی و فرهنگی ارومیه است. این کلیسا با معماری سنگی ساده و فضای عرفانی خود، بخشی از هویت چندقومیتی شهر را منعکس می‌کند.
خانه‌های تاریخی ارومیه نیز نقش مهمی در معرفی سبک زندگی و معماری سنتی مردم منطقه دارند. خانه‌هایی مانند خانه منصوری، خانه اتحادیه و خانه انصاری با حیاط‌هایی وسیع، ایوان‌های ستون‌دار، پنجره‌های ارسی و تزیینات چوبی و گچ‌بری‌شده، نمونه‌هایی از معماری دوره قاجار در ارومیه‌اند.
بنای سه گنبد آرامگاهی تاریخی است و با پلان استوانه‌ای و گنبد مخروطی شکل، نمونه‌ای درخشان از معماری سلجوقی است. تزئینات آجرکاری و کتیبه‌های کوفی آن از نظر هنری بسیار ارزشمند هستند
بافت تاریخی شهر ارومیه، موزه‌ای زنده از هنر و معماری است. این شهر با دارا بودن مسجدی کهن از نخستین آثار ثبت ملی ایران، کلیسایی باستانی از کهن‌ترین کلیساهای جهان، بنایی سلجوقی با معماری نفيس، بازاری پررونق و خانه‌های اشرافی با تزئینات زیبا، داستان همزیستی فرهنگی و تمدن در منطقه‌ای استراتژیک از ایران را روایت می‌کند. معماری این شهر که آمیزه‌ای از تنوع فرهنگی مختلف و هم‌سازی با اقلیم منطقه است، نمونه‌ای درخشان از خلاقیت معماران ایرانی به شمار می‌رود. ارومیه نه تنها یک شهر تاریخی، بلکه گواهی استوار بر تداوم حیات فرهنگی و همزیستی مسالمت‌آمیز در ایران زمین است.

• درگاه اینترنتی شهرداری ارومیه https://urmia.ir
• درگاه اینترنتی میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان آذربایجان غربی https://azw.mcth.ir